Obieg gotówki – jak się kształtował i dokąd zmierza? (cz. I)

Środki płatnicze przez wieki ulegały wielkim przemianom. Kluczowym momentem w historii było użycie pierwszych monet i banknotów.  Powszechne korzystanie z gotówki sprawiło, że pojawiła się potrzeba automatyzacji pracochłonnych procesów jej obsługi. Stosowane technologie stawały się coraz bardziej zaawansowane. Dzisiaj są też przyjazne i zapewniają oszczędność kosztów.  Prognozy pokazują, że nie jest to jeszcze koniec rozwoju i przyszłość w tej dziedzinie zapowiada się bardzo ciekawie. Zapraszamy w podróż w przeszłość i w przyszłość obiegu gotówki.

Artykuł powstał na podstawie dokumentu przygotowanego przez analityków firmy Glory. Celem ich analizy było usystematyzowanie historii zmian w obiegu gotówki i opracowanie prognoz dalszego jej rozwoju. Zarówno przeszłość jak i przyszłość przedstawiono ze szczególnym uwzględnieniem sektora retail.

Początki gotówki

Pierwsze formy handlu opierały się na wymianie produktów. Wymiana produktów, czyli inaczej barter, miał istotne ograniczenia. Przede wszystkim nie zawsze osoby poszukujące jakiegoś towaru dysponowały produktem, który był potrzebny osobie sprzedającej taki produkt. Trudno też było oceniać jaka jest realna wartość wymienianych towarów. Potrzebny był wzorzec, który pozwoliłby uzgadniać wartość różnych towarów lub usług. Taką rolę zaczęło odgrywać złoto. Około 3100 p.n.e. Egipski władca Menes położył podwaliny pod włączenie złota do egipskiej gospodarki. Stwierdził, że „jedna część złota równa się dwóm i połowie składników srebra”. Stało się to początkiem ewolucji, której kolejnymi etapami było używanie monet, skór i pieniędzy papierowych.

Zwłaszcza banknoty były prawdziwą rewolucją. Bo jak zaufać kawałkowi papieru, który w porównaniu ze złotem czy srebrem nic nie jest wart? Dzisiaj po 40 latach intensywnego rozwoju technologii produkcji pieniądza papierowego, wciąż jest on innowacyjny. W historii wynalazków zajmuje trzecie miejsce, zaraz po druku i kompasie. A ile banknotów jest obecnie na całym świecie? Szacunki mówią o liczbie około 500 miliardów sztuk. Przyjrzyjmy się jak kształtował się przez lata obieg gotówki, tzw. Cash Cycle.

CASH CYCLE – czym jest?

Obieg gotówki, źródło: Glory

W Cash Cycle środki pieniężne są dystrybuowane i zarządzane na zorganizowanym rynku. W porównaniu z gotówką jest bytem młodym.  Od czasu jego pojawienia się uczestniczyło w nim pięć kluczowych graczy: bank centralny jako emitent gotówki, klienci i firmy detaliczne jako korzystający z gotówki, banki komercyjne jako punkty dystrybucji gotówki oraz firmy CIT transportujące gotówkę.

Wszystkie banknoty będące dzisiaj w obiegu są obsługiwane przez te podmioty. Średnio każdy banknot używany jest 200 razy rocznie. Intensywność używania zależy od waluty i nominału. Żywotność banknotów może sięgać nawet 10 lat. Przykładem tak długiej żywotności jest brytyjski banknot o nominale 20 funtów.

Kluczowi uczestnicy rynku obiegu gotówki przez lata nie zmieniali się. Jednak mechanizmy, którym rynek ten podlega, mocno się zmieniały. Szczególnie duże przeobrażenia miały miejsce w ciągu ostatnich 50 lat. Wyróżnić można kilka głównych etapów w tej ewolucji. Prześledźmy czym się charakteryzowały.

CASH CYCLE 0.0 – początek nowoczesnego obiegu gotówki

Za początek usystematyzowanego obiegu gotówki przyjmuje początek XX wieku. Przepływ fizycznego pieniądza odbywała się z banku centralnego przez banki komercyjne do kupujących i sprzedających. Następnie gotówka wracała do banku centralnego na wymianę. Od początku tego okresu aż do lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku, obsługa gotówki odbywała się głównie ręcznie z bardzo niewielkim udziałem automatyzacji.

W przypadku dużych sklepów detalicznych nadwyżka gotówki była odbierana przez firmy CIT, a mniejsze firmy zazwyczaj zlecały swoim pracownikom zanoszenie gotówki bezpośrednio do oddziałów banku. W wielu krajach gotówka musiała być przekazana do weryfikacji do banku centralnego, zanim ponownie mogła znaleźć się w obiegu. Środki pieniężne były liczone ręcznie, często przez więcej niż jedną stronę. Okres ten wyróżniał się wysokim stopniem manualnej obsługi i małą efektywnością procesu.

CASH CYCLE 1.0 rosnący stopień automatyzacji

Pierwszy bankomat na świecie zainstalowany w Barclays Bank w Londynie

Duża liczba innowacji wprowadzona w latach 1960-80 zredukowała i zastąpiła w procesach obsługi gotówki w bankach wiele czynności manualnych. Wśród rozwiązań, które to umożliwiły wymienić trzeba bankomaty, sortery w bankowych centrach gotówki i dyspensery instalowane w placówkach. W efekcie diametralnie zmniejszyło się obciążenie pracowników zajmujących się obsługą gotówki.

Pomimo dużych zmian, zależności pomiędzy firmami detalicznymi, CIT i bankami w dużym stopniu się nie zmieniły. Ten okres, wyróżniający się szybką poprawą efektywności i bezpieczeństwa w obsłudze  gotówki, stał się fundamentem zmian w projektowaniu oddziałów banków i interakcji z klientami. Zmiany te mają wpływ również na dzisiejszą rzeczywistość.

CASH CYCLE 2.0 – ekspansja firm CIT

Okres ten  wyróżniał się intensywnymi działaniami firm CIT. Firmy te przyjęły nowy model biznesowy, którego celem był wzrost biznesu. Model ten wymagał przejęcia czynności dostarczania depozytów do oddziału banku lokalnego wykonywanych do tej pory przez pracowników firm detalicznych. Firmy CIT wprowadzili koncepcję przetrzymywania gotówki w przedsiębiorstwach przez dłuższy okres czasu.

Ta nowa, niedroga opcja usług rozszerzyła ofertę firm CIT. Była ona oparta na prostym urządzeniu określanym jako „smart safe”. Firmy CIT zapewniały, że zawartość sejfu zainstalowanego w danej firmie będzie zdeponowana w banku. Ograniczało to potrzebę częstych transportów. W efekcie zwiększyło się też bezpieczeństwo depozytów przy jednoczesnej redukcji kosztów pracy związanych z dostawą gotówki przez personel do banku.

CASH CYCLE 2.5 – środki szybciej na rachunku

Korzyści z okresu 2.0 ograniczał fakt, że większość sprzedawców detalicznych chciała szybko mieć środki pieniężne na swoich rachunkach bankowych. Dzięki współpracy pomiędzy CIT a bankami komercyjnymi, koncepcję smart sejfu ulepszono o nowe rozwiązania komunikacyjnej. Dane depozytu mogły być zdalnie pobierane z sejfów i przekazywane do banku. Ponieważ CIT zapewniały fizyczną dostawę gotówki, kwoty można było przelać na konto firmy jeszcze przed fizycznym zdeponowaniem jej w banku. W pełni zautomatyzowane rozwiązania w tym obszarze pojawiły się w pierwszym dziesięcioleciu obecnego wieku.

W tym okresie miał miejsce ciekawy fakt. Mimo mniejszej częstotliwości fizycznych dostaw do banków, zwiększyła się ilość gotówki w obiegu. Pomimo to efektywność współpracy pomiędzy bankami i firmami detalicznymi zwiększyła się, a firmy CIT zyskały nowe możliwości przychodu.

CASH CYCLE 3.0 – automatyzacja w handlu detalicznym

Recycler CI-200 firmy Glory z obsługą monet i banknotów

Znacząca zmiana w obiegu gotówki miała miejsce około 10 lat temu. Wtedy dostawcy sprzętu dostrzegli szansę udoskonalenia systemów obsługi gotówki w sklepach. Jedną z ostatnich innowacji było zastosowanie recyklingu w punktach sprzedaży i zautomatyzowanie zadań, takich jak przygotowywanie kas i uzgadnianie depozytów. Najważniejszą zmianą była możliwość ponownego wykorzystania gotówki w sklepie, która wcześniej bezużytecznie była przechowywana w sejfach.

Jednocześnie banki i firmy CIT współpracowały w celu zoptymalizowania procesu przetwarzania gotówki w sortowniach. Wspólnie stworzyli bardzo wydajną sieć centrów gotówkowych, które były w większości obsługiwane przez CIT. Nowe centra gotówki zmniejszyły potrzeby jej przewozu i zmniejszyły ilość „bezczynnej” gotówki w całym cyklu obsługi.

Takie zmiany były możliwe dzięki poprawie w udostępnianiu danych o gotówce i wprowadzeniu usprawnień w procesach obsługi. Na przykład, kasjerowi zapewniono możliwość zarządzania przeliczaniem, dokumentowaniem i sortowaniem gotówki od początku do końca procesu. Wcześniej proces ten wymagał zaangażowania wielu pracowników i użycia drogiego systemu sortowania. Niewątpliwie najnowsze innowacje zapewniają znaczące oszczędności w procesie w porównaniu do poprzednich rozwiązań.

Okres Cash Cycle 3.0 trwa obecnie, jednak rozwiązania te są dostępne tylko w 10% infrastruktury gotówkowej na świecie. Ze względu na oferowane korzyści można jednak spodziewać się szybkiego rozpowszechnienia się nowych technologii.

A jak obieg gotówki zmieniał się w Polsce?

Przygotowane przez analityków firmy Glory opracowanie dotyczy głównie krajów z zaawansowanym obiegiem gotówki w sektorze retail. W Polsce w wielu obszarach rynek obsługi gotówki jest zaawansowany i zautomatyzowany. Dotyczy to zwłaszcza banków i firm CIT. Inaczej sytuacja wygląda w firmach detalicznych. W automatyzacji procesów gotówkowych w tym sektorze odnotowujemy bardzo duże opóźnienia w porównaniu do innych krajów z rozwiniętą obsługą gotówki. W naszym kraju dopiero od niedawna firmy wdrażają pierwsze inteligentne sejfy, które na ogół są zintegrowane z systemami bankowymi. Odnosząc się do etapów rozwoju wyodrębnionych przez analityków Glory, można stwierdzić, że nasz rynek zaczyna dopiero okres Cash Cycle 2.5.

Co będzie dalej? Jaka będzie przyszłość obiegu gotówki? Najnowsze prognozy przedstawimy w drugiej części artykułu.

Marzec 2019

Dodaj komentarz

 

  • Co to za portal?

  • TALEMAX - Przyszłość Technologii BankowychWspiera nas:

    Chcesz wiedzieć więcej?
    Zapisz się na newsletter

    Będziesz otrzymywał nie tylko informacje o wpisach, ale również dodatkowe, niepublikowane na portalu materiały. Sam zdecyduj czy podać swój mail prywatny czy służbowy. Portal Automatyka Bankowa użyje go jedynie w celu wysyłania raz w miesiącu newslettera z informacjami o nowych wpisach i materiałach. Nie wysyłamy żadnych innych maili.